مقدمه:

دوقلوزایی در بعضی اوقات در گونه های یک قلوزا اتفاق می افتد. دوقلوزایی در گوسفند وبز بیشتر از گاو رخ می دهد. در گوسفند درصد بره زایی ممکن است تا 150 درصد هم برسد ویک صفت  مناسب برای گوسفند وبز است ولی میزان دوقلوزایی در گاو نسبتا کم است و از 0/5 تا 4 درصد در نژادهای مختلف متغیر است. در برخی گله ها میزان دوقلوزایی 8 تا 10 درصد گزارش شده است. توارث پذیری دوقلوزایی پایین است. در برخی از خانواده های گاو دوقلوزایی بیشتری گزارش شده است ولی مطالعات طولانی مدت انتخاب جهت افزایش دوقلوزایی چندان موفق نبوده است. دوقلوزایی بندرت در حیوانات ماده ای که برای اولین بار آبستن می شوند اتفاق می افتد.  گاوهای شیری نسبت به گاوهای گوشتی دوقلوزایی بیشتر است. عموماً نسبت دوقلوزايي در بيشتر نژادهاي گوشتي گاو كمتر از 1%  گزارش شده است گستره وقوع دوقلوزايي در گاوهاي شيري بين 2/5 تا 5/8درصد گزارش شده كه به ميزان زيادي تحت تاثير تعداد زايمان‌هاي گاو مي باشد و احتمال آن 1% براي اولين زايمان تا حدود 10% در ساير زايمانها مي‌باشد.

عوارض دو قلو زایی در گاو شیری

دوقلوزایی در تولید مثل گاو شیری پیامدی غیر قابل اجتناب بوده و برای گاو شیری یک صفت نامطلوب محصوب می شود. زیرا به طور کلی منجربه کاهش سود دهی و کارآیی تولید مثلی دام میشود.دریک مطالعه ضررهای اقتصادی ناشی از هر تولد دو قلو در مقابل تک قلو را بررسی کردند که رقمی حدود 108دلاربر آورد شده است.همجنين دوقلوزايی موجب كاهش عملكرد توليدمثلی دام همراه با افزايش مانگين روزهای غیر آبستن  و دفعات تلقيح به ازای هر آبستنی دام در طی دوره شيرواری پس از زايمان ميشود.به علاوه اتيولوژی بسياری از بيماريهای پيش از زايمان مربوط به زايمانهای دوقلو ميباشد.گاوهای دوقلوزا از نظر جفت ماندگی،متريت،جابجايي شيردان و كتوز در خطر بالاتری بوده و وقوع سقط جنين،مرگ و ميرو جفت ماندگی درموارد دوقلوزايی در مقايسه با تك قلوزايی بيشتر بوده كه اين امر احتمالا مربوط به كاهش طول آبستنی و افزايش وقوع سخت زايی ناشی از دوقلوزايی گاو میباشد.همچنين بايد در نظر داشت كه ميزان حذف در گاوهای دوقلوزا بيشتر است.يكی ديگر از اثرات دوقلوزايی در گله كاهش تعداد تليسه های بارور موجود برای جايگزينی در گله شيری گزارش شده است.اين كاهش ناشی از افزايش مرگ ومير در زمان جنين در گوساله های دوقلو وافزايش ميزان تولد گوساله های نر در نتيجه تولد گوساله های دوقلوی نر همسان مي باشد.

مكانيسم دوقلوزايی

گاو گونه ای تك قلوزا ست و اين به آن معناست كه در اكثر موارد يك آبستنی موفق در گاو منجر به تولد يك گوساله تك قلو ميگردد.مكانيسم فيزيولوژيكی موثر در تنظيم تعداد فوليكولهايی كه در طی هر موج فوليكولی به فوليكول رسيده تبديل ميشوند معمولا موجب انتخاب يك فوليكول رسيده ميشود كه قادر به تخمك گذاری است.آغاز يك تخمك گذاری القاء شده يا طبيعی باعت تحريك عوامل مؤثر در آزاد شدن يك تخمك از يك فوليكول رسيده در زمان تخمك گذاری می گردد.اگر كليه اين وقايع از زمان لقاح تخمك تا زمان زايمان به طور طبيعی رخ دهد منجر به آبستنی و تولد يك گوساله ميگردد.به هر حال امكان دارد كه 2فوليكول از ميان گروه فوليكول های در حال رشد در موج فوليكولی به رشد خود ادامه داده و به فوليكول رسيده تبديل گردند.كه به آن پديده كوداميننسی گويند.اگر عوامل محرك اختصاصی تخمك گذاری به طور طبيعی يا زمانی كه فوليكول های كوداميننت حضور داشته فعال شوند 2تخمك هر كدام از يك فوليكول آزاد ميشوند و اگر ساير وقايع پس از لقاح تا زايمان به طور طبيعی برای هر 2تخمك اتفاق بيفتد دوقلوزايی رخ ميدهد. سلولی كه پس ازلقاح يك تخمك با يك سلول اسپرم شكل بگيرد سلول تخم ناميده مي شود. بنابراين دوقلوهايی كه در نتيجه تخمك گذاری و لقاح 2 تخمك ايجاد ميشوند دوقلوهای دوتخمی ناميده مي شوند. بيشتر دوقلوها در گاو از نوع دوتخمی ميباشند.دوقلوهای دو تخمی می توانند همجنس يا غيرهمجنس بوده و شباهت فنوتيپی و ژنتيكی آنهاشبيه برادران و خواهران خود از همان پدرو مادر طی زايمان های متعدد متولد شده اند می باشند. همچنين تخمك گذاری و لقاح يك سلول تخمك ايجاد شود را دوقلوهای تك تخمی می گويند. دوقلوهای تك تخمی از نظر فنوتيپی و ژنتيكی يكسان بوده بنابراين هميشه از يك جنسند.

ميزان دوقلوزايی در گاو شيری

فاكتورهايی كه خطر دوقلوزايی در گاو را بالا مي برد شامل نژاد دام، تعداد زايمان های دام وهمچنين ميزان دوقلوزايی با فصل سال تغير كرده و ثابت شده است كه طول ماههای تابستان گرايش به دوقلوزاي‍ی بيشتر است. سپس تغذيه كه خود فاكتور مهمی در اين رابطه مي باشد. تاثير دفعات زايمان بر ميزان دوقلوزايی به طور واضح مشخص نشده است اما می‌ توان آن را با افزايش ميزان اوولاسيون مضاعف يا تاتير اين دو عامل مؤثر گزارش شده استعلاوه ‌براين ميزان وقوع اوولاسيون مضاعف در گاوهاي شيري شيرده حدود 14% عنوان شده كه در نتيجه افزايش تعداد نتاج دام ميزان دوقلوزايي افزايش يافته است. كينسل و همكاران (1998) نسبت افزايش دوقلوزايي را طي يك دوره 10 ساله گزارش دادند كه در اين گزارش مهمترين عاملي كه سبب بالا بردن ميزان دوقلوزايي شده افزايش در زمان پيك توليد شير در طي دوره بررسي بيان شده است، آنها همچنين عنوان كردند كه امكان دارد تغذيه گاوها ي پرتوليد با جيره‌هاي حاوي انرژي بالاتر ميزان اوولاسيون مضاعف را افزايش داده و از اين طريق سبب بالارفتن ميزان دوقلوزايي شود. اين اثر شبيه روشي تحت عنوان فلاشينگ دره در اين روش 2 تا 3  هفته قبل از جفتگيري به ميش‌هاي جيره‌هايي حاوي پروتئين و انرژي بالاتر داده مي‌شود كه اثرات آن شامل:

1: رها شدن تعداد تخمک بیشتر
2: زودتر فحل شدن حيوان
3: مطمئن بودن وقوع آبستني مي‌باشد



بايد توجه داشت كه در اين زمينه در گاو شيري نياز به تحقيقات بيشتر و گسترده‌ تري مي باشد. توليد تصاعدي شير و سابقه دوقلوزايي هاي قبلي فاكتورهاي ديگري هستند كه احتمال خطر دوقلوزايي را افزايش مي دهند عموماً نسبت دوقلوزايي در بيشتر نژادهاي گوشتي گاو كمتر از 1%  گزارش شده است گستره وقوع دوقلوزايي در گاوهاي شيري بين 5/2% تا 8/5% گزارش شده كه به ميزان زيادي تحت تاثير تعداد زايمان‌هاي گاو مي باشد و احتمال آن 1% براي اولين زايمان تا حدود 10% در ساير زايمانها مي‌باشد

افزايش ميزان پروتئين های گذرا از شگمبه می تواند ميزان تخمك گذاری و وقوع دوقلوزاي ‍ را افزايش دهد.

 

راههای افزایش دوقلوزایی :

به طور طبیعی 1 تا 2 درصد از آبستنی ها در گاو به دوقلوزایی می انجامد .  افزایش درصد دوقلوزایی می تواند بازدهی تولید مثل را افزایش دهد. دوقلوزایی در گاوهای گوشتی تولید را به گونه ی شایان توجهی بیشتر خواهد کرد. افزایش دوقلوزایی در گاو شیری که از گوساله های آنها برای تولید گوشت استفاده می شود دارای مزیت هایی خواهد بود. چنانچه از گوساله های گاو  شیری به عنوان جانشین در گله  استفاده شود افزایش درصد دوقلوزایی هنگامی مفید است که هر دو گوساله ماده باشد. سه روش ممکن برای افزایش درصد دوقلوزایی از راه گرینش ژنتیکی ،  سوپراوولاسیون و انتقال تخمک بحث می شوند.

گزینش ژنتیکی:

وقوع دوقلوزایی در بین نژادهای مختلف  گاو متفاوت است و در گاوهای شیری بیش از گاوهای گوشتی رخ می دهد. این امر می رساند که دوقلوزایی دارای اساس ژنتیکی است. در صورتی که یک دام تمایل بیشتری به دوقلوزایی از خود نشان دهد، می توان با انتخاب آن (بهگرینی) واعمال مدیریتی صحیح بویژه تغذیه مناسب می تواند شانس دوقلوزایی را افزایش داد. در گاوهای مسن تر دوقلوزایی بیشتر دیده می شود  بنابراین پرورش این قبیل دام ها همراه با اعمال مدیریت مناسب می تواند موجب افزایش میزان وقوع دوقلوزایی به میزان اندک در سطح گله شود. بهگزینی و به کارگیری شیوه های مدیریتی جهت افزایش وقوع دوقلوزایی در عمل چندان سودمند نبوده است.

سوپراوولاسیون :

با توجه با این كه ماده گاو ها در هر بار تخمك ریزی یا اوولاسیون, یك  اووسیت آزاد می كند و با توجه به این دوره آبستنی طولانی مدت هم دارد (9 ماه) پس نه تنها سرعت پیشرفت ژنتیكی كند می شود ، بلكه یك ماده گاو در طول عمر باروری خود فقط چند گوساله تولید خواهد كرد.( كه اغلب كمتر از 10 گوساله خواهد بود.) لذا با انجام عمل سوپر اوولاسیون و به دنبال آن با انجام عمل ET  می توان این مسئله را بهبود بخشید. سوپراوولاسیون فرایندی است كه در آن به جای این كه از دام دهنده یك تخمك حاصل بشود،  چندین تخمك حاصل می شود و می توان در هر دوره تخمك ریزی، به جای یك تخمك 10 تخمك و متوسط 6 تخمك بدست آورد و به تبع آن به جای یك گوساله ، متوسط 6 گوساله در یك دوره آبستنی حاصل نمود. عمل سوپراوولاسیون نیز همانند همزمان سازی فحلی با تزریق عضلانی هورمون قابل انجام است. با این تفاوت كه عمل همزمان سازی فحلی بین هر دو دام دهنده و گیرنده جنین صورت می گیرد ولی عمل سوپراوولاسیون فقط در دام دهنده جنین باید انجام بشود . هورمونهای به كار رفته دراین عمل ، هورمون های FSH و هورمون های PMSG (هورمونهای گنادوتروپین سرم مادیان أبستن ) و هورمون HAP (عصاره هیپوفیز پیشین  اسب) می باشد .

انتقال تخمک :

سومین و معمولیترین روش ایجاد دوقلوزایی در گاو استفاده از شیوه انتقال تخمک است. برخی محققین موفقیت هایی را در انتقال جنین به شاخ رحم غیر آبستن ماده گاوی که قبلا تلقیح و در شاخ دیکر رحم آبستن است، درصد  دوقلوزایی را افزایش  دهند. در چنین حالتی ماده گاو، افزون بر گوساله خود گوساله  دیگری را که نتیجه ی انتقال تخمک است نیز در رحم پرورش خواهد داد.

عیب تمام روش های یاد شده در آن است که گوساله ی به دست آمده ممکن است از یک جنس نباشد و بنابراین، احتمال ایجاد گوساله های فری مارتین افزایش می یابد. در روش انتقال تخمک می توان از بروز چنین مساله ای اجتناب کرد. به این ترتیب که دو جنین با جنسیت مشخص به رحم گیرنده ی که تلقیح نشده است منتقل نمود.

  Freemartinism      فریمارتنیسم

فریمارتینیسم در تلیسه ها در نتیجه دوقلوزایی وزمانی که پرده های جنینی نر ماده در طول آبستنی به هم جوش بخورد و منجر به جابجا شدن خون بین جنین های نر وماده می گردد .فاکتورها و هورمون های درون ریز یا سلول های گوساله نر سبب رشد غیر طبیعی ارگانهای تولید مثل گوساله های ماده شده که در نهایت منجر به ناباروری می گردد.در صورتی که یکی از جنین ها ماده باشد تکامل و رشداندام های جنسی آنها مختل خواهد شد .علت این امر ممکن است تاثیر آندوژن ها و هورمون ضد مجرای مولر باشد که از سیستم گردش خون جنین نر به جنین ماده منتقل می شود .در موارد خیلی خفیف دستگاه تناسلی ماده کوچک بوده و تخمدان ها رشد بسیار کمی کرده اند و ممکن است پرده بکارت هم وجود داشته باشد.همچنین گزارشاتی نیز مبنی برنشان دادن فحلی درتلیسه های فری مارتین و نیز وجود جسم زرد در یک تخمدان وجود دارد .فریمارتیسم در حدود 92 درصد از آبستنی های دو قلو با دو جنس مخالف اتفاق می افتد بنابراین در حدود 8درصد از تلیسه های متولد شده از این آبستنی ب ارور خواهند شد.زیرا احتمال دارد که پرده های جنینی به هم جوش نخورده یا جوش خوردن آنها پس از دوره زمانی تمایز ارگانهای تولید مثلی روی دهد.اولین رخداد ناهنجاری مجرای تولید مثلی ماده فریمارتین حدود 49تا52روز پس از لقاح ایجاد می شود.شایان ذکر است فریمارتینیسم در گوساله های ماده تک قلو زا نیز گزارش شده است که احتمالا این موارد در نتیجه آبستنی های دوقلویی بوده که پس از جوش خوردن پرده های جنینی نر و ماده،جنین نر سقط شده و قبل از زایمان جذب شده بعلاوه گاوهای نری که به صورت دوقلو با یک تلیسه به دنیا می آیند درجات متفاوتی از فعالیت تولید مثلی را نشان داده که شامل عدم توانایی در تولید اسپرم ،کاهش تولید اسپرم و یا افزایش اسپرتوزئید های غیر طبیعی می باشد.تشخیص سریع فری مارتین از لحاظ اقتصادی اهمیت زیادی دارد.گر چه این علایم همیشه قابل اطمینان نیستند ولی گوساله های تازه متولد شدهٌ فرد مارتین را می توان بواسطه بزرگ و نمایان بودن دائمی کلیتوریس و وجود موهای بلند در قسمت شکاف پائینی فرج تشخیص داد.فری مارتین را می توانبر اساس اندازه گیری طول واژن و عدم وجود سرویکس تشخیص داد.در حیوانات بالغ طول طبیعی واژن 30 سانتیمتر است در حالیکه در فری مارتین ها طول واژن 8تا10 سانتیمتر می باشد.در توش رکتال سرویکس را نمی توان لمس کرد.ولی سریع ترین روش تشخیص با وجود مطلق نبودن آن تعیین نوع کورموزوم جنسی بوسیله کشت ککوسیت هاست. 

مدیریت گاوهای دوقلو

مدیریت گاوهایی که دوقلو آبستنن اند به شناسایی صحیح وجود آبستنی دو قلو طی مراحل اولیه آبستنی بستگی دارد گاوهایی را که دوقلو آبستن اند به طور متداول45_50 روز پس از تلقیح با استفاده از دستگاه اولتراسونوگرافی به روش مقعدی تشخیص داد.تائيد تشخيص نيز ميتواند 70-50 روز پس از تلقيح توسط دامپزشكان ماهر و از طريق لمس مقعدي صورت گيرد.. پس از تشخیص اینکه گاو شیری دوقلو آبستن است چندین روش را می توان اتخاذ نمود.  مي توان از ادامه نگهداري گاوهاي دوقلوزاي آبستن با روش حذف گاو يا سقط جنين پس از تزريق مواد منقبض كننده رحم مثل  جلوگيری كرد. روش سقط آبستني دوقلو در گاو به نيت باروري مجدد گاو چندان مقبول و برعليه آن چندين عامل را برميشمرند. اولاً اينكه براساس ميانگين شاخص هاي توليدمثلي و شاخص‌هاي مديريتي كه در گاوهاي شيرده مشخص شده ، ميانگين طول دوره شيردهي گاوهايي كه سقط جنين القايي در آنها صورت گرفته و فاصله زماني تا توليد مثل حدوداً نزديك به 500 روز مي باشد (تقريباً 5/18 ماه طول فاصله بين دو  زایش مي‌باشد . ثانياً رخداد دوقلوزايي طي آبستني‌هاي بعدي افزايش مي يابد زيرا گاوهاي دوقلوزا داراي ريسك بالاتر دوقلوزايي در آبستن هاي بعدي مي‌باشند . براين اساس و با مرور موارد ذكر شده در بالا و همچنين با بررسي ارزش گاو ماده و گوساله آن ممكن است حذف دام نسبت به سقط جنين روش اقتصادی تری به نطر میرسد.  

اگر بخواهند گاوی که دوقلو آبستن است تا پایان زایش در گله نگه دارند می بایستی چندین شیوه مدیریتی را در نظر داشته باشند:

اول اینکه با مواد غذایی با ارزش غذایی بالاتر خصوصا در طول آخر آبستنی تغذیه شوند

دوم اینکه به دلیل کوتاه بودن دوره آبستنی گاوهای دوقلو زا در حدود (7 تا 10 روز) بیشتر گاوهایی که دوقلوزا هستند رژیم غذایی دوره خشگی را که 1تا3 هفته قبل از تاریخ زایمان داده می شوند را از دست خواهند داد و به همین علت باید توجه داشت که زودتر خشک کردن گاو و تغذیه جیره خشک ممکن است از وقوع مشکلات متابولیکی پس از زایمان در گاوهای دوقلو زا را کاهش دهد.

و در پایان کمک نمودن گاو دوقلو در زایمان می تواند مشکلات ناشی از سخت زایی ایجاد شده را کاهش داده و تا حدودی ضررهای اقتصادی ناشی از آن را با کاهش میزان تلفات جنینی گوساله ها کاهش دهد.

 

گردآورنده:

بابک هوشنگی

+ نوشته شده در  پنجشنبه چهاردهم خرداد 1388ساعت 2:18  توسط بابک هوشنگی  |